Rinsema: “In de loop van het jaar ging er steeds meer mis. Ton werd ook onrustiger. We zagen hem veranderen en dingen doen waarvan we dankzij zijn uitgebreide euthanasieverklaring wisten dat hij dat nooit had gewild.” Rinsema en Van der Lende overleggen wat ze moeten doen. “Toen het écht 5 voor 12 werd, gaf Ton aan dat hij nog géén euthanasie wilde. Volgens hem was het allemaal nog niet zo ver. Dat was tijdens ons zesde huisbezoek.’’

Na dat bezoek heeft Rinsema zich verdiept in de jurisprudentie over euthanasie bij wilsonbekwame mensen. “En ik heb aanvullende informatie gevraagd aan de behandelend geriater en de behandelend specialist ouderengeneeskunde. Peter en ik hebben alle mogelijkheden en onmogelijkheden op een rijtje gezet en uitgebreid besproken met Tons vrouw en dochters. Peter en ik hadden al eerder besloten om niet af te haken. Dat is heel natuurlijk gegaan omdat we Ton al zo lang kenden.”

“Het was een proces waar we samen ingroeiden”, vult Van der Lende aan. “We leerden elkaar, de patiënt en de familie kennen. Na het derde gesprek hebben Willem en ik het er al over gehad wat we zouden doen als Ton wilsonbekwaam zou worden, zodat we er allebei goed over na konden denken.” Van der Lende vertelt dat hij tegenwoordig onmiddellijk aan een arts vraagt hoe deze over euthanasie bij wils­onbekwaamheid denkt. “Want als iemand dat niet wil, dan ga je zo’n casus anders benaderen. Kijken of je door middel van een raadgevend multidisciplinair overleg bij het expertisecentrum een andere arts moet zoeken, bijvoorbeeld.”

Rinsema en Van der Lende stemden gedurende het traject hun mogelijke handelwijze af met hun collega’s bij Expertisecentrum Euthanasie. Tijdens een multidisciplinair overleg wordt geconcludeerd dat de rapportage van de specialist ouderengeneeskunde niet onafhankelijk genoeg is; deze specialist werkt namelijk sinds kort ook voor het expertisecentrum. Ook wordt er gevraagd hoe de kinderen van Ton in zijn euthanasieverzoek staan en hoe zij kijken naar het lijden van hun vader.

Rinsema zoekt een onafhankelijk specialist ouderengeneeskunde en beschrijft uitvoerig in het dossier hoe de kinderen van Ton erin staan. Vanwege de complexiteit van de casus is er ook nog een reflectieoverleg – een standaardprocedure bij Expertisecentrum Euthanasie bij een verzoek van een wilsonbekwame patiënt. Bij zo’n overleg zijn twee medisch managers aanwezig, een jurist en een ethicus.

“Euthanasie bij een wilsonbekwame patiënt kan alleen als er sprake is van zichtbaar ondraaglijk lijden, en als er een heel uitvoerige én actuele euthanasieverklaring is. Dat was bij Ton het geval,” vertelt Rinsema. Dankzij de ervaring en deskundigheid van verpleegkundige Van der Lende kon ook Rinsema goed zien dat er sprake was van ondraaglijk lijden.

“Ton werd steeds onrustiger. Raakte seksueel ontremd. Gedesoriënteerd. Ging ’s nachts spoken. Werd agressief. Die toenemende agitatie was niet meer in de hand te houden met medicijnen. Een crisisopname in een verpleeghuis was nog de enige oplossing. We wisten dat hij dat absoluut niet wilde. Gezamenlijk hebben we besloten dat het niveau van ondraaglijk lijden was bereikt. We vonden dat we konden inschatten dat Ton niet meer verder wilde. Wij hebben onze inschatting bij zijn vrouw en kinderen getoetst, en we zaten allemaal op één lijn.”

Van der Lende: “We moesten het goed op papier zetten voor de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (RTE). Daarom beschreven we nauwkeurig hoe Ton erbij zat. Hoe hij reageerde op dingen. Hoe hij veranderde.” Rinsema merkt op dat het werk van een ambulant team ‘puzzelen’ is. “Je hebt allemaal puzzelstukjes en die leg je zo neer dat het plaatje duidelijk wordt. En dan ga je dat inkleuren zodat de SCEN-arts het ook ziet en begrijpt. Een spannende volgende stap. De SCEN-arts had geen ervaring met wilsonbekwame patiënten, maar is er diep ingedoken en kon goed invoelen hoe de situatie voor Ton was. Hij begreep ons ingekleurde plaatje.”

Ook de RTE had begrip voor de keuze die Rinsema en Van der Lende maakten. De RTE concludeerde dat Rinsema ‘heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen’. “We hadden een prachtig gedocumenteerde casus”, vertelt Rinsema. “Toch vond ik het spannend hoe de RTE zou oordelen. Maar wakker lag ik er niet van. Dat gebeurde eerder al: toen ik het dossier maakte en door de complexiteit van deze casus gedwongen werd om alles goed en zorgvuldig te formuleren.” Van der Lende was niet zenuwachtig. “Dankzij de feedbackmomenten binnen het expertisecentrum voelde ik steun en vertrouwen.”